OSTEOPOROZA – „cichy zabójca”

Według danych demograficznych w perspektywie do roku 2050 społeczeństwo polskie będzie coraz starsze. Prognozowany jest nagły wzrost liczby ludności powyżej 60 roku życia. [1] Niewłaściwe nawyki żywieniowe, wydłużanie życia, brak aktywności fizycznej, mogą predysponować do większej liczby zachorowań na choroby cywilizacyjne, w tym osteoporozę.

 

Definicja

Osteoporoza to choroba chrakteryzująca się zanikiem masy kostnej oraz jej zaburzoną mikroarchitekturą. Osteoporoza początkowo przebiega bezboleśnie, następuje powolne zmniejszenie gęstości mineralnej kości, które stają się bardziej porowate, kruche. Destrukcja masy kostnej postępuje cicho i stopniowo, do momentu, w którym dojdzie do złamania osteoporotycznego, które świadczy już o dużym zaawansowaniu choroby. [3]

Osteoporoza jest jedną z głównych przyczyn zgonów zaraz za chorobami układu krążenia i nowotworami. Badacze podkreślają, że z powodu powikłań, aż 20% chorych ze złamaniami kości udowej umiera w ciągu sześciu miesięcy po incydencie złamania, a ponad 50% w ciągu następnego roku. [4]

 

Dane statystyczne

Na podstawie statystyk epidemiologicznych opublikowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia liczba osób chorujących na osteoporozę w Polsce w 2018 roku wynosiła 2,1 mln, gdzie wartość refundowanych świadczeń medycznych osiągnęła poziom 476 mln zł. Eksperci podkreślają, że liczba chorych może wynosić obecnie powyżej 3 mln zachorowań, ze zdecydowaną większością kobiet w wieku menopauzalnym oraz po menopauzalnym. [5]

Międzynarodowa Fundacja Osteoporozy (IOF) alarmuję, że jedna na trzy kobiety, oraz jeden na pięciu mężczyzn powyżej 50 roku życia doświadcza złamań kości w szczególności kości ramiennej, udowej. Fundacja stworzyła globalną kampanię pod hasłem „Capture the fracture”. [6]

 

Osteoporoza nazywana jest chorobą pediatryczną z konsekwencjami geriatrycznymi.

Rozwój szkieletu rozpoczyna się już w życiu płodowym, a jej funkcja metaboliczna jest aktywna przez całe nasze życie. Nasz układ kostny to żywa tkanka, która uległa ciągłym procesom przebudowy nazywanym remodelowaniem kośćca. Kości są niezbędnym elementem naszego ciała, które tworzą narząd ruchu, wykazując dużą wytrzymałość mechaniczną oraz odpowiadając za funkcje ochronne naszych narządów. Gęstość mineralna naszych kości ulega intensywnemu zwiększeniu w okresie dzieciństwa i młodości, uzyskując swoją szczytową wartość około 30 roku życia. [7] W kolejnych dekadach jej poziom stopniowo maleje. U kobiet może wystąpić ubytek gęstości mineralnej kości w wysokości 30-40%, natomiast u mężczyzn zaś 20-30%. [8,9]

 Niższa masa kostna zależna jest od predyspozycji genetycznych, czynników hormonalnych, chorób współistniejących, ale również w bardzo dużym stopniu od sposobu odżywiania, aktywności fizycznej, palenia tytoniu, spożywania alkoholu czy wskaźnika masy ciała. [10].

 

Znaczenie diety

Gęstość mineralna kości jest zależna od właściwej podaży wapnia, witaminy D, fosforu, magnezu, cynku, potasu, witaminy K, C. (Ryc. 1) [11]

Białko stanowi ważny budulec kości i mięśni. Towarzystwa zajmujące się osteoporozą podkreślają, aby dzienna podaż białka u pacjentów wynosiło 1.0-1.2g/kg masy ciała/ dzień. [12] Długo sądzono, że za duża podaż białka w szczególności zwierzęcego destrukcyjnie działa na metabolizm kostny, skutkując hiperkalcurią oraz utratą masy kostnej, powodując osteoporozę i zwiększając tym samym ryzyko złamań. [13] Natomiast bardziej aktualne dane podkreślają, że wyższa podaż białka nawet powyżej norm rekomendowanych może przyczynić się do większej gęstości kości oraz mniejszego ryzyka załamania kości biodrowej. [14] Co więcej większa podaż białka wraz z aktywnością fizyczną będzie promowała budowę masy mięśniowej, tak ważnej u osób z osteoporozą. Zdecydowanie więcej negatywnych zmian zauważamy po niedoborowym udziale białka w diecie niż po jego większej ilości.

Dieta zachodnia bogata w tłuszcz nasycony, cukry rafinowane związana jest z niską gęstością mineralną kości, zakłóceniem wchłaniania wapnia w przewodzie pokarmowym, nadmierną masą ciała, co prowadzi do zmniejszenia różnicowania osteoblastów i tworzenia kości. Nadmierna podaż sodu zwiększa utratę masy kostnej i przebudowę kości. Co więcej, obecność produktów wygodnych, typu Fast-food, wysoko przetworzonych obfituję w dużą ilość nieorganicznego fosforu, którego nadmiar może działać negatywne na gospodarkę wapniową i zaburzać stosunek wapnia do fosforu. [15]

 

Wapń, witamina D i witamina K

Pokrycie dziennego zapotrzebowania na witaminę D oraz wapń powinno stanowić pierwszoplanową rolę w prewencji, jak i strategii leczenia osteoporozy. Obydwa te składniki biorą udział w budowie tkanki kostnej. Ich niedobór skutkuje krzywicą w wieku dziecięcym, w okresie dojrzewania jest przyczyną uzyskania niskiej szczytowej masy kostnej, a w konsekwencji prowadzi do zanikania tkanki kostnej i osteoporozy. [9]

Wapń buduję macierz kostną, jest również w niej magazynowany. W momencie, kiedy organizm potrzebuję większej ilości wapnia, uruchamiana jest zwiększona synteza wapnia z tkanki kostnej. Witamina D natomiast ma ogromny wpływ na wchłanianie wapnia, mineralizowanie macierzy kostnej oraz zarządzanie gospodarką wapniowo- fosforanową. [8,9]

Stężenie wapnia w organizmie zależy między innymi od jego spożycia w diecie. W typowej polskiej diecie głównym źródłem wapnia jest mleko i jego przetwory. Produkty mleczne to nie tylko źródło wapnia, ale i fosforu oraz w niewielkim stopniu magnezu i witaminy B12. [16]

W celu pokrycia  dziennego zapotrzebowania na wapń należy spożyć jedną z poniższych propozycji:

  • 1 litr mleka
  • 700 ml mleka, 100g twarogu i 20 g sera podpuszczkowego
  • 500 ml mleka, 125g jogurtu naturalnego i 25g sera podpuszczkowego.[8]

W obszernym prospektywnym badaniu trwającym 4 lata zauważono znaczący 8% spadek ryzyka złamania kości udowej w grupie spożywającej regularnie mleko. W innym badaniu odnotowano 5-15% spadek złamań osteoporotycznych w grupie 80 latków spożywającej mleko. [17] Co więcej fermentowane produkty mleczne takie jak jogurty, kefiry, maślanki, są dodatkowo źródłem probiotyków, które mogą zwiększać wchłanianie wapnia w jelitach oraz co ważne regulować skład mikrobioty jelita. [18]

 Co ciekawe, pojawiło się nowe badanie, które podkreśla pozytywną rolę probiotyków w zmniejszeniu ubytku masy kostnej. Korzystne działanie porównano do podobnych efektów uzyskiwanych przy suplementacji witaminą D i wapniem w grupie kobiet w wieku pomenopauzalnym. [18] Stąd fermentowane produkty mleczne nie tylko wpływają na gospodarkę wapniową, ale również mogą przyczynić się do ograniczenia strat masy kostnej. W bazach danych pojawiają się  również kontrowersyjne badania szwedzkie, które wiążą  wysokie spożycie mleka z wyższym ryzykiem złamań kości. To, co warte uwagi, to fakt, że mleko w rejonach Szwecji było długo fortyfikowane w witaminę A, która mogła przyczynić się do zwiększonych złamań kości.[19,20]

W przypadku osób, które z powodu alergii, nietolerancji pokarmowej nie mogą spożywać produktów nabiałowych, zbilansowanie diety w wapń bazując na produktach roślinnych jest możliwe, natomiast powinna to być dieta uważna i świadoma, z dużą wiedzą na temat doboru właściwych produktów.  Bogatym źródłem wapnia roślinnego są: fortyfikowane mleko sojowe, tofu, fasola biała, figi suszone, kapusta włoska, jarmuż, migdały, pomarańcza, brokuł, morele suszone, kalarepa, mak niebieski, nasiona słonecznika. W wielu badaniach zwrócono uwagę, że wegetarianie  mogą mięć większą skłonność do ryzyka złamania kości, o ile ich dieta nie jest właściwie zbilansowana. [8]

W celu pokrycia 1000 mg wapnia z produktów roślinnych na dzień należy spożyć:

  • Mleko sojowe fortyfikowane w wapń- 300ml
  • Fasola Jaś biała- 1 szklanka ugotowana
  • Migdały -30g
  • Tofu- 100g
  • Pomarańcza- 1 szt
  • Mak zmielony- łyżka
  • Groszek zielony- 1 szklanka ugotowanego [21]

W Polsce średnie spożycia wapnia wynosi około 400mg/dzień, natomiast niedobory witaminy D mogą dotykać nawet 90% społeczeństwa .[16]

 

                   Składniki pokarmowe  

Grupa wiekowa

Wapń

Witamina D

11-65 lat

1000 mg/dzień

800-2000 IU/dzień, zależna dawka od masy ciała i zwyczajów żywieniowych

65-75 lat

1200 mg/dzień

800-2000 IU/dzień, zależna dawka od masy ciała i zwyczajów żywieniowych

>75 lat

1200 mg/dzień

2000-4000 IU/dzień, zależna dawka od masy ciała i zwyczajów żywieniowych

       Tabela 1. Rekomendowana dawka Witaminy D i wapnia w zależności od grupy wiekowej. [22,23]

 

Witamina D to witamina rozpuszczalna w tłuszczach. Zdecydowaną większość, czyli nawet 80-90% witaminy D pozyskujemy z syntezy skórnej pod pływem promieni słonecznych. Natomiast w sezonie jesienno-zimowym kąt padania promieni słonecznych jest zbyt niski, aby promować syntezę, stąd u większości osób konieczna jest suplementacja. (Tabela 1.)

Właściwa dawka powinna być wyznaczona na podstawie oznaczenia stężenia metabolitu witaminy D, 25-hydroksywitaminy D w surowicy krwi, w skrócie 25 (OH) D. Wartość, do której dążymy to wynik > 30 ng/ml. [23]

Dla ogółu społeczeństwa nie ma oficjalnych zaleceń, aby wraz z witaminą D przyjmować witaminę K2 która jest dostarczana z żywnością fermentowaną oraz jest wytwarzana przez mikrobiotę jelita. Witamina K2 nie zwiększa wchłaniania witaminy D. Natomiast w profilaktyce jak i wspomaganiu leczenia osób z osteoporozą, rzeczywiście była rozważana przez wielu badaczy. Witamina K2 uczestniczy w mineralizacji kości, zabezpiecza przed zwapnieniem naczyń, jednak wyniki badań nie są spójne.

W bardzo aktualnej randomizowanej metanalizie z 2019 roku na 11 000 pacjentów wykazano, że dodatkowa suplementacja witaminą K miała niewielkie statystycznie znaczenie na gęstość mineralną kości. [24] Zdecydowanie brakuję kolejnych badań klinicznych, które potwierdzą bądź obalą powyższe informacje. Na niedobory witaminy K mogą cierpieć osoby z przewlekłymi chorobami wątroby, przyjmujące antybiotyki przez dłuższy czas oraz stosujące leki przeciwzakrzepowe. [8]

 

Inne składniki

Ponad 50% ilości magnezu zlokalizowana jest w tkance kostnej. Magnez jest niezbędnym elementem do aktywacji enzymów podczas metabolizmu witaminy D oraz uczestniczy w regulacji gospodarki wapniowej. Społeczeństwo, które konsumuję dużo żywności przetworzonej, wykazuję niższy poziom magnezu w surowicy krwi. Produkty bogate w magnez to: kasza gryczana, orzechy, groch, fasola, kakao, produkty zbożowe. [8,16]

Potas natomiast występuję w bananach, ziemniakach, jarmużu, szpinaku. Badania pokazują, że wyższe spożycie potasu było związane z wyższą gęstością mineralną kości.[25]

Kwasy Omega-3 wpływają na metabolizm kostny, promując procesy kościotworzenia. Badanie z 2019 roku pokazuję, że odpowiednia konsumpcja ryb bogatych w kwasy EPA i DHA wykazywała protekcyjne działanie na stan kości.[26]

Niedobór kwasu foliowego i witaminy B12 prowadzi do wyższego stężenia homocysteiny, która powiązana jest z niższą gęstością kości i zwiększonym ryzykiem złamań. Co więcej, u pacjentów z osteoporozą zauważoną niższe stężenie cynku w surowicy krwi. [27]

 

Podsumowanie

Jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie kroki naprawcze i prewencyjne, choroba będzie szybciej postępowała i będzie dotykała większą część społeczeństwa polskiego. Dieta bogata w warzywa, owoce, niskotłuszczowy nabiał, pełnoziarniste produkty, drób, tłuste ryby, orzechy, warzywa strączkowe, odpowiednia aktywność fizyczna, niski udział soli, alkoholu w diecie będzie promował procesy metabolizm kostny. Badania pokazują, że dieta śródziemnomorska może wykazywać niesamowitą prewencję przeciwko osteoporozie. [28]

Autor:

mgr dietetyki, Justyna Wielgosz

doktorantka SGGW

 właściciel Poradni dietetycznej „Just Nutrition”

Bibliografia

  1. GUS, The situation of older people in Poland in 2018, Warszawa, 2020
  2. Janiszewska i wsp., Osteoporoza jako problem społeczny- patogeneza, objawy i czynniki ryzyka osteoporozy pomenopauzalenej. Probl Hig Epidemiol 2015, 96 (1): 105-114
  3. Małgorzata Kostecka.The role of healthy diet in the prevention of osteoporosis in perimenopausal period. Pak J Med Sci. 2014 Jul-Aug; 30(4): 763–768
  4. Ewa Marcinowska-Suchowierska i wsp.,Osteoporoza – diagnostyka i terapia u osób starszych. Borgis - Postępy Nauk Medycznych 5/2011, s. 410-423
  5. NFZ o zdrowiu, Warszawa, listopad 2019
  6. https://www.osteoporosis.foundation/educational-hub/topic/osteoporosis
  7. L Hightower. Osteoporosis: pediatric disease with geriatric consequences. Orthop Nurs. Sep-Oct 2000;19(5):59-62.
  8. Dariusz Włodarek, Znaczenie diety w zapobieganiu osteoporozie, Via Medica 2009
  9. Osteoporosis, prevention, diagnosis and therapy.NIH Consens Statement Online 2000 (17): 1-36
  10. Irena Białokoz-Kalinowska i wsp., Dieta w profilaktyce osteoporozy- zalecenia i kontrowersje.Pediatr Med. Rodz 2013, 9 (4), p 350-356
  11. Agata Skop-Lewandowska i wsp.,Żywieniowe czynniki ryzyka osteoporozy u osób w podeszłym wieku. Gerontologia Polska 2012; 20, 2: 53-58
  12. RIZZOLI, René et al.The role of dietary protein and vitamin D in maintaining musculoskeletal health in postmenopausal women: A consensus statement from the European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis and Osteoarthritis (ESCEO. In: Maturitas, 2014, vol. 79, n° 1, p. 122-132.
  13. Bonjour JP. Nutritional disturbance in acid-base balance and osteoporosis: a hypothesis that disregards the essential homeostatic role of the kidney. Br J Nutr. 2013;110(7):1168-1177. doi:10.1017/S0007114513000962
  14. Rizzoli R, Benefits and safety of dietary protein for bone health-an expert consensus paper endorsed by the European Society for Clinical and Economical Aspects of Osteopororosis, Osteoarthritis, and Musculoskeletal Diseases and by the International Osteoporosis Foundation. Osteoporos Int. 2018 Sep;29(9):1933-1948
  15. Elham Z Movassagh, Hassan Vatanparast, Current Evidence on the Association of Dietary Patterns and Bone Health: A Scoping Review, Advances in Nutrition, Volume 8, Issue 1, January 2017, Pages 1–16,
  16. Muñoz-Garach, Araceli et al. “Nutrients and Dietary Patterns Related to Osteoporosis.” Nutrients 12,7 1986. 3 Jul. 2020, doi:10.3390/nu12071986
  17. Feskanich, D et al. “Milk and other dairy foods and risk of hip fracture in men and women.” Osteoporosis international : a journal established as result of cooperation between the European Foundation for Osteoporosis and the National Osteoporosis Foundation of the USA 29,2 (2018): 385-396. doi:10.1007/s00198-017-4285-8
  18. Rizzoli R, Biver E. Are Probiotics the New Calcium and Vitamin D for Bone Health? Curr Osteoporos Rep. 2020 Jun;18(3):273-284. doi: 10.1007/s11914-020-00591-6. PMID: 32285249
  19. Rozenberg S, Body JJ, Bruyère O, i in. Effects of Dairy Products Consumption on Health: Benefits and Beliefs—A Commentary from the Belgian Bone Club and the European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis, Osteoarthritis and Musculoskeletal Diseases. Calcif Tissue Int. 2016;98(1):1–17.
  20. Damian Parol, Pół prawdy na temat mleka,2015
  21. Iwona Kibil, Wege dieta roślina, Warszawa
  22. Normy żywienia , IŻŻ, 2017
  23. Rusińska A, et al.,Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland-Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies-2018 Update. Front Endocrinol (Lausanne). 2018 May 31;9:246
  24. Mott A,et al.. Effect of vitamin K on bone mineral density and fractures in adults: an updated systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Osteoporos Int. 2019 Aug;30(8):1543-1559. doi: 10.1007/s00198-019-04949-0. Epub 2019 May 10. Erratum in: Osteoporos Int. 2020 Sep 23;: PMID: 31076817.
  25. Lambert H, et al., The effect of supplementation with alkaline potassium salts on bone metabolism: a meta-analysis. Osteoporos Int. 2015 Apr;26(4):1311-8. doi: 10.1007/s00198-014-3006-9. Epub 2015 Jan 9. PMID: 25572045.
  26. Mozaffari, H., Daneshzad, E., Larijani, B. et al.Dietary intake of fish, n-3 polyunsaturated fatty acids, and risk of inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies. Eur J Nutr 59, 1–17 (2020)
  27. van Wijngaarden JP, et al., Vitamin B12, folate, homocysteine, and bone health in adults and elderly people: a systematic review with meta-analyses. J Nutr Metab. 2013;2013:486186. doi: 10.1155/2013/486186. Epub 2013 Feb 20. PMID: 23509616; PMCID: PMC3590816.
  28. Dai, Zhaoli et al. “Adherence to a vegetable-fruit-soy dietary pattern or the Alternative Healthy Eating Index is associated with lower hip fracture risk among Singapore Chinese.” The Journal of nutrition vol. 144,4 (2014): 511-8. doi:10.3945/jn.113.187955