Ziarno prawdy na temat witaminy C

Witamina C, czyli witamina rozpuszczalna w wodzie obejmuje dwa związki: kwas L-askorbinowy oraz kwas L-dehydroaskorbinowy, będący utlenioną formą pierwszego. Kwas askorbinowy jest szeroko rozpowszechniony w świecie roślin i zwierząt, jedynie człowiek, świnka morska, małpa, niektóre nietoperze oraz ptaki mają genetycznie upośledzoną zdolność jego syntezy z D- glukozy lub D- galaktozy. Dlatego muszą dostarczyć ten kwas egzogennie, czyli wraz z pożywieniem. [1]

Hipowitaminoza

Poważny niedobór witaminy C może prowadzić do choroby nazywanej szkorbutem, a w konsekwencji do śmierci. Szkorbut określany był dawniej jako jedna z przyczyn zgonu żeglarzy, gdyż to właśnie podczas długich rejsów brakowało na pokładzie dostępności do świeżych warzyw i owoców obfitujących
w witaminę C. [2] Szkorbut charakteryzuje się osłabieniem struktur kolagenowych, co prowadzi do trudniejszego  gojenie się ran i zwiększonej podatność na infekcje oraz zmniejszenia wydolności fizycznej czy krwawieniem z dziąseł. Warto podkreślić, że szkorbut w krajach rozwijających to bardzo rzadkie zjawisko. Ilość witaminy C wymagana do zapobiegania szkorbutowi jest stosunkowo niska (tj.~ 10 mg / dzień),  natomiast wartości rekomendowane do  spożycia witaminy C  są zdecydowanie wyższe  niż
w przypadku wielu innych witamin.[3]

Dieta dostarczająca 60-90 mg witaminy C dziennie zapewnia odpowiednie stężenie w osoczu u zdrowych osób. Z kolei zapotrzebowanie na witaminę C wzrasta w zależności od wieku, płci, stanu fizjologicznego. Kobiety w ciąży oraz w trakcie laktacji, osoby palące papierosy, alkoholicy, chorzy na nadciśnienie tętnicze czy nawet osoby z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej mogą potrzebować większych dawek witaminy C.  [4] Co ważne organizm nie potrafi gromadzić witamin rozpuszczalnych w wodzie na długo, stąd potrzeba jest regularnego spożycia tej witaminy. [3]

Cytryna to bogactwo witaminy C

Wiele osób twierdzi, że głównym źródłem witaminy C jest cytryna, nie jest to prawdą, ponieważ w 100 g  cytryny mamy tylko  40-60 mg witaminy C, natomiast w 100 g papryki znajdziemy jej aż 125-200 mg. Witaminy C zdecydowanie warto szukać w  natce pietruszki, brukselce, kalarepie, brokułach, kapuście, kalafiorze,  owocach dzikiej róży czy czarnej porzeczce.  Witamina C jest stabilna  zarówno w produktach spożywczych, jak i w przetworach. Stopniowe jej straty pojawią się momencie zetknięcia się z tlenem
z powietrza, czyli podczas rozdrabniania produktu czy otwarcia opakowania.  Straty witaminy C dodatkowo powoduję wysoka temperatura oraz światło.  Podczas gotowania zawartość witaminy C może uleć nawet ok 40 % zmniejszeniu.[2,5]

Lewoskrętna witamina C

Wielokrotnie w mediach społecznościowych słyszymy hasła, że witamina C lewoskrętna to jedyna prozdrowotna forma witaminy C. Żeby wytłumaczyć takie stwierdzenie należy przybliżyć zagadnienia ze stereochemii. Kwas askorbinowy to jeden związek chemiczny, ale posiada dwie budowy przestrzenne,
a dokładniej występuje w dwóch konfiguracjach przestrzennych, w konfiguracji L i D. Litery te wskazują na ułożenie przestrzenne grup  hydroksylowych (-OH)  wokół atomu centralnego (węgla). Konfiguracja L oznacza, ułożenie  grup hydroksylowych po lewej stronie, natomiast forma D po jej prawej stronie. Czyli po tym wytłumaczeniu moglibyśmy twierdzić, że rzeczywiście witamina C jest lewoskrętna, ale nic bardziej mylnego, zostanie to za chwilę wytłumaczone.  Co ważne, mimo tego, że obydwie te formy bazują na tym samym wzorze sumarycznym C6H8O6  wykazują inną aktywność biologiczną. Kwas askorbinowy
o konfiguracji D, nie jest aktywny biologicznie i nie może być nazywany witaminą C.

Związki organiczne takie jak witamin C mogą skręcać płaszczyznę światła spolaryzowanego w dwóch kierunkach, w prawą stronę zgodnie z ruchem wskazówek zegara i oznaczamy je znakiem (+), oraz w lewą stronę, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara,  ze znakiem (-). Kwas L- (+) askorbinowy skręca światło spolaryzowane w prawą stronę. Stąd tak jak widać określenie L w nazwie wcale nie oznacza, że związek jest lewoskrętny, wręcz przeciwnie jest prawoskrętny.  [6]

Witamina C naturalna vs sztuczna

Na etykiecie suplementu można zauważyć hasło „naturalna Witamina C”. Natomiast to kolejny slogan, który wprowadza w błąd konsumenta. Ponieważ  „naturalna” witamina C to ta, która występuje
w warzywach i owocach, z kolei forma „sztuczna” powstaje w procesie biochemicznym. Uwaga, jest to  jeden związek, nie różni się niczym pomiędzy sobą, więc tak naprawdę nie powinniśmy jej rozróżniać
w kategoriach: naturalna lub sztuczna. Niestety wiele producentów umieszcza taką informację na swoim produkcie. [6]

Witamina C a infekcje

Jednym z elementów, który należy wytłumaczyć, to fakt, że około 70% naszej odporności pochodzi ze sprawnie funkcjonującego przewodu pokarmowego, a dokładniej z jelit, gdzie zlokalizowana jest tkanka Galt, tkanka odpornościowa. Jeżeli więc odżywiamy właściwie naszą mikrobiotę jelita, spożywając odpowiednią ilość błonnika pokarmowego, flawonoidów, polifenoli, prebiotyków,  kwasów tłuszczowych, dbamy o rytmy okołodobowe, uprawiamy regularnie aktywność fizyczną oraz suplementujemy witaminę D w okresie zimowym to z całą pewnością najlepiej dbamy o układ immunologiczny.  Chociaż niewątpliwie witamina C jest składnikiem, nad którym badania dotyczące  jej wpływu na  odpornością prowadzone są już od  80 lat.

 W 1971 r. Paulin opracował wyniki metaanalizy 4 badań z placebo, w których dowiedziono 45% zmniejszenie częstotliwości występowania przeziębienia, jak i 63% spadek infekcji u pacjentów  przyjmujących 1000mg kwasu askorbinowego dziennie. [2] Te badania tylko zainspirowały innych badaczy do podjęcia pracy na temat witaminy C. Natomiast wyniki badań były bardzo różne, zarzucano autorom brak randomizacji, zaślepienia, grupy kontrolnej. W przeglądzie Cochrane w 2013, nie stwierdzono związku pomiędzy regularną suplementacją witaminy C przy dawce >200mg/ dzień a  zmniejszonym ryzykiem przeziębienia, czy infekcji. Lecz zauważono skrócony czas trwania przeziębienia o 8% u dorosłych oraz 14%. Zauważono, że suplementacja w dawce 1-2 g/dzień u dzieci skracała czas choroby o 18%. Jednakże brak jest nadal dowodów potwierdzających skuteczność działania witaminy C w przebiegu infekcji. [7,8]

Witamin C a Covid-19

W związku z narastającą liczbą zachorowań i brakiem szczepionki, powstają nowe pomysły, jak wzmocnić organizm osób zarażonych oraz jak uniknąć większej liczby zachorowań. Natomiast na dzień dzisiejszy nie ma badań, które rekomendowałyby dodatkową suplementację witaminą C podczas pandemii. Obecnie prowadzone jest 20 badań w tym 13 z randomizacją, natomiast brakuję wyników badań aby odpowiedzieć na pytanie: Czy witamina C może odgrywać kluczową rolę w leczeniu pacjentów z Covid-19. [9] Zdecydowanie więcej badań mamy na temat witaminy D, ponieważ istnieje prawdopodobieństwo, że niedobór witaminy D zwiększa ryzyko  powikłań i zachorowania na Covid-19.[10]

Mega dawki

Organizm broni się w warunkach fizjologicznych przed nadmiarem Witaminy C, uruchamiając mechanizmy zmniejszonego wchłaniania oraz zwiększonego wydalania z moczem. Natomiast 10% mężczyzn pochodzących z Azji, Afryki, basenu Morza Śródziemnego oraz Żydów sefardyjskich ma defekt dehydrogenazy glukozo-6-fosforanu. W ich przypadku spożycie wysokich dawek (mega dawek) witaminy C może natychmiastowo uszkodzić czerwone krwinki i doprowadzić do śmierci w ciągu kilku godzin. Na mega dawki powinni również uważać osoby z anemią sierpowa. Co więcej nadmiar witaminy C może również powodować powstanie kamieni nerkowych lub zaburzenie pracy przewodu pokarmowego. [4] Co ciekawe istnieją prace naukowe, które pokazują, że wysokie dawki witaminy C mogą zaburzać pomiary glikemii dokonane za pośrednictwem gleukometru, działających w oparciu o oksydazę glukozy, nie powtórzono jednak takich wyników przy pomiarze z krwi żylnej, czy gleukometru, który bazował na dehydrogenazie di nukleotydu flawinoadeninowego. [2]

Witamina C a nowotwór

Witamina C to świetny antyoksydant, który pomaga „wymiatać” nadmiar wolnych rodników (ROS).
W warunkach fizjologicznych poziom reaktywnych form tlenu w organizmie człowieka  jest ściśle kontrolowany, natomiast na przykład w procesie zapalnym  dochodzi do jego nagromadzenia, a to może stanowić patogenezę wielu chorób w tym chorób nowotworowych. [11]

W wielu pracach naukowych Witamina C określana jest jako oręże w walce z rakiem. Ze względu na swoje selektywne cytotoksyczne działanie skierowane w kierunku komórek nowotworowych. W świetle danych
z wielu prac naukowych dożylna suplementacja witaminą C może wpływać na samopoczucie pacjentów podczas chemioterapii oraz radioterapii, zmniejszać skutki uboczne po wspomnianych terapiach, czy nawet wpływać na zwiększone efekty leczenia podstawowego. Natomiast mimo tych wszystkich pozytywnych korzyści, dodatkowa suplementacja witaminą C może zakłócać działanie podstawowej terapii oraz może powodować efekty uboczne, w zależności od typu nowotworu. Dlatego należy zachować wielką ostrożność, dopóki nie pojawią się dokładne wytyczne jak postępować w przypadku pacjentów onkologicznych. [12]

Wiele badań epidemiologicznych dowodzi, ze wysokie spożycie warzyw i owoców bogatych w witaminę C oraz wysokie stężenie witaminy C we krwi są odwrotnie skorelowane z ryzykiem zachorowania na raka. Jednakże, musimy pamiętać, że owoce te nie tylko zawierały witaminę C, ale i szereg innych fito związków.

Podsumowanie

Kwas askorbinowy posiada plejotropowe działanie. W 2010 Europejski Urząd do spraw bezpieczeństwa żywności i żywienia opublikował stanowisko w odniesieniu do witaminy C. W którym możemy przeczytać, że Witamina C może wykazywać korzystny wpływ na ochronę DNA, białek, lipidów, utrzymanie prawidłowych funkcji metabolicznych i immunologicznych.

Codzienna dieta bogata  w warzywa i owoce powinna w pełni zaspokoić zapotrzebowanie na ten związek, natomiast  jeśli istnieją powody  do zdecydowanie wyższego spożycia, można posiłkować się odpowiednią suplementacją o ile jest ona zasadna. Witamina C w formie suplementu jest tanim i łatwo dostępnym preparatem o bardzo dobrym profilu bezpieczeństwa.

Autor:

mgr dietetyki, Justyna Wielgosz

doktorantka SGGW

 właściciel Poradni dietetycznej „Just Nutrition”

Bibliografia:

  1. Analiza Żywności Zbiór ćwiczeń, SGGW, 2010
  2. Wiktor Wójcik, Witamina C w codziennej praktyce lekarskiej- fakty i mity. Vol.12/Nr 4(45)/2019
  3. Carr AC, Maggini S. Vitamin C and Immune Function. 2017;9(11):1211. Published 2017 Nov 3. doi:10.3390/nu9111211
  4. Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. Ed. M. Jarosz. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2012, 106–107
  5. Katarzyna Janda, Magdalena Kasprzak, Jolanta Wolska, Witamina C – budowa, właściwości, funkcje i występowanie, Pom J Life Sci, 2015, 61, 4, s. 419-425
  6. Arkadiusz Dobosz, Witamina C-Fakty i mity, Świat Przemysłu Farmacetycznego 1/2016
  7. Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013 Jan 31;(1):CD000980. doi: 10.1002/14651858.CD000980.pub4. PMID: 23440782.
  8. Grant WB, Lahore H, McDonnell SL, Baggerly CA, French CB, Aliano JL, Bhattoa HP. Evidence that Vitamin D Supplementation Could Reduce Risk of Influenza and COVID-19 Infections and Deaths. 2020 Apr 2;12(4):988. doi: 10.3390/nu12040988. PMID: 32252338; PMCID: PMC7231123.
  9. Baladia E, Pizarro AB, Ortiz-Muñoz L, Rada G. Vitamin C for COVID-19: A living systematic review. 2020 Jul 28;20(6):e7978. English. doi: 10.5867/medwave.2020.06.7978. PMID: 32759894.
  10. Grant WB, Lahore H, McDonnell SL, Baggerly CA, French CB, Aliano JL, Bhattoa HP. Evidence that Vitamin D Supplementation Could Reduce Risk of Influenza and COVID-19 Infections and Deaths. 2020 Apr 2;12(4):988. doi: 10.3390/nu12040988. PMID: 32252338; PMCID: PMC7231123.
  11. Współczesne poglądy na rolę witaminy C w fizjologii i patologii człowieka, Nowiny Lekarskie 2007, 76, 4, 349-356
  12. Szymańska -Pasternak J., Janicka A., Bober J.: Witamina C jako oręż w walce z rakiem. Onkol Prakt Klin. 2014, 7 (1), 9–23.