Znaczenie DHA w ciąży oraz w trakcie laktacji

Aktualne badania i doniesienia naukowe świadczą o tym, że jednym z kluczowych składników diety w okresie ciąży i laktacji jest kwas DHA. Dostarczenie prawidłowej zawartości kwasu dokozaheksanowego (DHA) dla organizmu podczas ciąży może wpłynąć pozytywnie na czas trwania ciąży oraz prawidłowy rozwój płodu.

Ciąża to wyjątkowy moment w życiu kobiety, podczas którego dochodzi do zwiększonego zapotrzebowania organizmu na składniki odżywcze. Pokarm, który dostarcza matka, jest nie tylko istotny dla niej, ale
w szczególności dla rozwijającego się płodu. Długotrwałe niedobory pokarmowe, mogą doprowadzić do szeregu zmian w przebiegu ciąży, bądź nawet skutkować przedwczesnym porodem. Dlatego coraz częściej podkreśla się rolę programowania metabolizmu, programowania żywieniowego. Czyli koncepcji, w której zwraca się uwagę na poszczególne składniki odżywcze w diecie matki i dziecka, w krytycznych okresach życia, które mają ogromny wpływ na zdrowie dorosłego człowieka. Nie bez przyczyny 1000 pierwszych dni życia dziecka nazywane są oknem możliwości w języku angielskim często określane „Window of opportunity”, czyli to, co wydarzy się w pierwszych latach życia dziecka, będzie miało znaczenie w wieku dorosłym, co więcej to jak żywi się matka przed ciążą, w jej trakcie, oraz podczas laktacji będzie odgrywało znaczącą rolę. [1]

W ostatnim czasie coraz większą uwagę przykłada się w profilaktyce zdrowotnej do długołańcuchowych, wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny Omega-3. Wśród kwasów omega-3 możemy wyróżnić kwas alfa-linolenowy (ALA), jak i jego pochodne: kwas eikozapentaenowy (EPA) oraz dokozaheksaenowy (DHA). Kwas DHA powstaje z kwasu alfa- linolenowego a EPA jest związkiem pośrednim. Kwas ALA występuję w produktach roślinnych, między innymi w oleju lnianym, orzechach włoskich, oleju rzepakowym, z kolej jego pochodne EPA i DHA znajdziemy w tłustych rybach morskich i oceanicznych, ale również w niektórych gatunkach mikro alg. [2]

Prawie 60% suchej masy mózgu człowieka stanowi tłuszcz, wchodzący w skład membran tłuszczowych. Mózg w szczególności składa się z kwasu ALA i DHA, które uważane są za ważny składnik budulcowy centralnego układu nerwowego. [3] Oba te kwasy stanowią 20-40% całkowitej ilości kwasów tłuszczowych występujących w komórkach nerwowych i siatkówce oka. DHA jest istotny dla funkcjonowania rodopsyny w zewnętrznych częściach siatkówki, co ma ogromny związek z ostrością widzenia. [4]

Zapotrzebowanie na te kwasy jest realizowane dzięki transportowi z krwiobiegu mamy. To właśnie DHA jest transportowany przez łożysko do płodu, co jest zależne od zawartości tego kwasu w diecie mamy. Momentem kulminacyjnym, w którym kwasy DHA gromadzą się w obrębie ośrodkowego układu nerwowego to czas po 20 tygodniu ciąży i kontynuacja tego okresu trwa do 4 roku życia. Podczas porodu 50% DHA znajduję się w tkance tłuszczowej, 23% zlokalizowane są w mózgu a 21% w mięśniach szkieletowych. [5]

Noworodek urodzony o czasie zawiera średnio 3 g DHA. Dzieci urodzone przedwcześnie są narażone na niedobór kwasów DHA. Nasilony transport długołańcuchowych kwasów tłuszczowych następuje w okresie późnej ciąży, dlatego im wcześniej nastąpi poród, tym większe ryzyko niedoboru kwasów DHA u dziecka.
W badaniu przeprowadzonym w 2013 roku suplementacja kwasem DHA w drugiej połowie ciąży (średnio 469 mg/ dzień) przyczyniła się do wydłużenia ciąży o 2.9 dnia oraz zwiększenia masy urodzeniowej dziecka
o 172g. Natomiast aktualne dane nie potwierdzają związku pomiędzy suplementacją DHA przez matkę
a masą urodzeniową noworodka czy zmniejszeniem ryzyka depresji około poporodowej, o której też często wspomina się w badaniach.  Jednakże z drugiej strony informację na temat wydłużenia czasu trwania ciąży, są zdecydowanie bardziej jasne. W badaniu przeprowadzonym przez Makrides et al. Suplementacja DHA na poziomie 800 mg/ dzień zmniejszała ryzyko przedwczesnego porodu przed 34 tygodniem ciąży, co więcej randomizowane badanie pokazało, że suplementacja dopochwowa na poziomie 1000 mg zmniejszała ryzyko przedwczesnego porodu w grupach ryzyka. [5,6,7]

Musimy jednak pamiętać, że znaczenie kwasów DHA nie ogranicza się tylko do wspierania centralnego układu nerkowego czy prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku. W kilku badaniach podkreślono również znaczenie DHA w zmniejszaniu ryzyka wystąpienia zespołu metabolicznego u dziecka. Co więcej, kwasy te, regulują poziom frakcji LDL cholesterolu i trójglicerydów w organizmie, przez to obniżają ryzyko nadciśnienia tętniczego w wieku dorosłym, jak i ryzyko wystąpienia miażdżycy. Meta-analiza siedmiu badań interwencyjnych dotyczących cukrzycy ciążowej wykazała, że EPA i DHA obniżyły poziom cukru we krwi na czczo i HOMA-IR istotnie w porównaniu z placebo. [8]

Polskie Towarzystwo Pediatryczne rekomenduję, aby łączna ilość kwasów omega-3 spożyta w ciągu dnia wynosiła 1.0-1.5 gramów. [9]

W przeciętnej polskiej diecie niedobór ilościowy tłuszczu praktycznie nie występuje, jednak niedobór jakościowy, szczególnie w odniesieniu do kwasów NNKT, jest często widoczny. Stąd tak istotne, aby zadbać
o te kwasy w grupie kobiet przygotowujących się do ciąży, będących w jej trakcie, jak i podczas laktacji.

W Polsce spożycie ryb jest nadal niskie, a wybierane gatunki ryb mają często niską wartość odżywczą. Kobiety w Polsce średnio spożywają około 15 gramów ryb dziennie, gdzie rekomendowane dzienne spożycie powinno wynosić 30 gramów na dzień. Co ciekawe w województwie świętokrzyskim, śląskim, podkarpackim, spożycie to wynosi nawet 10 gramów dziennie, co może wskazywać na niedobór DHA. [9]

Oczywiście wraz ze spożyciem ryb nasuwa się pytanie związane z ich zanieczyszczeniami metyl ortęcią
i dioksynami oraz szczególnie z wysokim stopieniem zanieczyszczeń ryb pochodzących z określonych akwenów morskich. Nie zaleca się spożywania przez kobiety ciężarne i karmiące piersią: miecznika, makreli królewskiej, płytecznika, należy ograniczyć spożycie tuńczyka do maksymalnie 1 porcji w tygodniu. Gatunki, które są polecane przez PTG to łosoś głównie norweski, śledź. W trakcie ciąży należy unikać surowych ryb
i owoców morza (tatar z łososia, sushi), które mogą niestety być źródłem groźnych pasożytów i bakterii chorobotwórczych.[9]

Według zaleceń dziennie spożycie EPA+DHA powinno wynosić 250 mg dziennie w grupie osób dorosłych, dzieci i młodzieży od 2 do 18 roku życia. Polskie Towarzystwo Ginekologiczne rekomenduję, aby dobowe zapotrzebowanie kobiet ciężarnych i karmiących wynosiło 200-300 mg DHA. WHO podkreśla, iż powinno być to minimum 200 mg DHA na dzień. Dwie porcję ryb tygodniowo (w tym jedna porcja pochodząca z tłustej ryby) są w stanie pokryć zapotrzebowanie na poziomie około 250 mg/dzień. Jednakże niestety ryby nie zawierają standardowej, ściśle określonej ilości kwasów EPA i DHA, stad niemożliwe jest precyzyjne wyliczenie dawek tych kwasów tłuszczowych.

W przypadku jednak niskiego spożycia ryb i innych źródeł DHA zalecana jest suplementacja na poziomie 400-600 mg DHA dziennie już od pierwszego miesiąca ciąży oraz regularne spożycie produktów roślinnych bogatych w ALA, w szczególności przez kobiety weganki i wegetarianki. Co ważne nie wskazano skutków ubocznych dla kobiet ciężarnych i płodu przy dawkach 1000 mg dzień, dodatkowo taką dawkę polecają Instytuty dla kobiet z zagrożonym ryzykiem przedwczesnego porodu. Należy oczywiście zwrócić uwagę na bezpieczeństwo, jak i jakość, i czystość preparatów. Tran, jak i oleje rybne są polecane głównie dla dorosłych i dzieci starszych. Głównym ograniczeniem jest zawartość innych składników jak na przykład witamina A, która w wysokich dawkach może być toksyczna dla płodu.

Zaraz po urodzeniu dziecka, matka karmiąca powinna kontynuować suplementację kwasami DHA, ze względu na udokumentowane znaczenie odpowiedniej podaży tych kwasów na rozwój dziecka. Ponadto, wśród kobiet, które karmią piersią i suplementują kwasy DHA zauważa się wzrost zawartości DHA w mleku matki. Jest to jeden z nielicznych składników, na który mama ma wpływ na jakości jej mleka. Występują również pojedyncze badania, które podkreślają związek spożycia kwasów DHA przez niemowlęta na rozwój psychomotoryczny, jednak wyniki są niejednoznaczne i należy poczekać na wysokiej jakości meta analizy.[10]

Podsumowując, DHA jest niezbędnym składnikiem w diecie kobiet ciężarnych, jak i podczas laktacji. Niestety bardzo często dieta kobiet ciężarnych jest niedoborowa w DHA. Należy zwrócić uwagę co więcej, na odpowiedni stosunek kwasów omega-3, do kwasów omega-6. Dieta kobiety karmiącej obfitująca
w przetworzoną żywność, w utwardzone tłuszcze typu trans, nie będzie sprzyjała pozytywnemu stosunkowi tych kwasów. Suplementacja kwasami DHA powinna rozpocząć się już od pierwszego trymestru ciąży i trwać przez cały okres laktacji. Rekomendowana ilość to minimum 200 mg DHA/dzień przy 2 porcjach tłustych ryb tygodniowo lub 400-600 mg DHA przy niskim spożyciu ryb. Bez odpowiedniej suplementacji diety w ten kwas będzie trudno zrealizować zalecane normy.

Bibliografia:

  1. Arabin B, Baschat AA. Pregnancy: An Underutilized Window of Opportunity to Improve Long-term Maternal and Infant Health-An Appeal for Continuous Family Care and Interdisciplinary Communication. Front Pediatr. 2017;5:69. Published 2017 Apr 13. doi:10.3389/fped.2017.00069
  2. Zhang Z, Fulgoni VL, Kris-Etherton PM, Mitmesser SH. Dietary Intakes of EPA and DHA Omega-3 Fatty Acids among US Childbearing-Age and Pregnant Women: An Analysis of NHANES 2001-2014. 2018;10(4):416. Published 2018 Mar 28. doi:10.3390/nu10040416
  3. Birch EE, Garfield S, Castaneda Y, et al. Visual acuity and cognitive outcomes at 4 years of age in a double-blind, randomized trial of long-chain polyunsaturated fatty acid-supplemented infant formula. Early Hum Dev. 2007;83:279–284.
  4. Rekomendacje Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie

stosowania kwasów omega-3 w położnictwie. Ginekol Pol. 2010, 81, 467-469

  1. Mirowski A., Jachnis A. Docosahexaenoic acid – one of the most important nutrients during pregnancy. Part I. Docosahexaenoic acid deficiency. Department of General Gastroenterological and Oncological Surgery, Medical University of Warsaw, Życie Weterynaryjne • 2016 • 91(12)
  2. Wierzejska R., Jarosz M., Wojda B.: Dietary intake of DHA during pregnancy: a significant gap between the actual intake and current nutritional recommendations. Roczniki Państwowego Zakładu Higieny 69(4):381-386
  3. Gao L., Lin L.,et al. The impact of omega-3 fatty acid supplementation on glycemic control in patients with gestational diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled studies. Matern. Neonatal Med. 2018;33:1767–1773. doi: 10.1080/14767058.2018.1526916
  4. . von Schacky C.: Omega-3 fatty acids in pregnancy - the case for a target Omega-3 Index. Nutrients, 2020;12: 898; doi:10.3390/nu12040898
  5. Suplementacja DHA w krytycznych okresach życia - jak w praktyce realizować polskie i międzynarodowe zalecenia. STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA 2013 T. 10  521-526
  6. Szajewska H., Horvath A., Rybak A. i wsp.: Karmienie piersią. Stanowisko Polskiego
  7. Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Standardy Medyczne/ Pediatria, 2016;13: 9–24
  8. Regina Wierzejska, Justyna Wielgosz , Znaczenie kwasu dokozaheksaenowego (DHA) w okresie ciąży i laktacji.NCEZ, 2020